La Base la Question (Les Misérables)

(Victor Hugo)

Capítulu II

La Base la Question

Audio:

Ha hi tumultu & insurreiçon; son duês cóleres; una ye errada, la outra tien Dreithu. Nos stados democráticos, los únicos que se funden na xhusticia, delhes vezes aconteç que la fracçon usurpa; intos s’alça l todo, & la revindicaçon necessaria del sou dreithu ye a dir ta la toma d’armes. In todeles questiones que cutten la soberanía collectiva, la gerra l todo scontra la fracçon ye insurreiçon, l attacque de la fracçon contra l todo ye tumultu; dependiendo de si les Tuilleries contienen al Rey ou contienen la Convention, elhes son xhusta- ou inxhustamente attaccades. El mesmu canhon que s’ãpuncta scontra la balasma yerra l 10 d’agosto & tien razon el 14º Vindemario. Appariencia semeyante, fhundu differente; los suiços defenden lo falso, Bonaparte defende lo verdadeiro. Lo que l voto universal fhixzo na suâ lhibertá & soberanía, nun ye a derrotase pola strada. De la mesma fhorma n couses de pura civilizaçon; l instinctu les masses, a hieri clarividente, ye a perturbase manyana. La mesma furia ye lícita contra Terray & absurda contra Turgot. El Franyir máchines, los saqueos d’alrmazenes, les ruptures de railes, la demoliçon de cais, los falsos camminos de la balasma, la negaçon de la xhusticia de los puöblros al progressu, Ramus assassinahu polos alumnos, Rousseau expulsu de Suiça a penhaços, ye l tumultu. Israel contra Moises, Athenes contra Phocion, Roma contra Scipio, ye l tumultu; Paris contra la Bastille ye insurreiçon. La soldada contra Alexandro, los marinheiros contra Cristobal Colon, ye la mesma revuölta; revuölta impía; Por? Lo q’Alexandro fhai per Asia cun la spada ye lo que Colon fhai per América cul compass; Alexandro, cumo Colon, atopa un mundo. Essos dones d’un mundo pante la civilizaçon son tal spoxige de lhuz que qualquiera resjstencia, ende, ye culpada. Delhes vezes la xhente fhai-se falsu infhoutu n si mesmo. La balasma ye una traidora al puöblru. Ye, por casu, non mas extranya que la lharga & sangrienta protesta de contrabandistas de sal, revuölta chrónica lícita, que, nel momento decisivo, nel díe de la Salut, nel momento de la victoria popular, defende l thronu, torna-se Chouannerie & d’insurreiçon a la scontra vuölve-se tumultu a favor! Scures obres-primes de la ignorancia! El contrabandista de sal scapa a les fhorques reales, & un restu de soga arrodiando la cerviz apersona la insignia blranca. La muörte al impuöstu l sal trahi a la vida l Viva l Rey. Assassinos de la Saint-Barthélémy, assassinos de Septembre, assassinos d’Avignon, los assassinos de Coligny, assassinos de Madame de Lamballe, assassinos de Brune, Miquelets, Verdets, Cadenettes, companyeiros de Jehú, cabalheiros del braçalete, ende l tumultu. Vendée ye un gran tumultu cathólicu. El barulhu l Dreithu n movemiento reconhoç-se, nun sal siempre del tremor de les masses perturbades; ha hi rabies furioses, ha hi campanes sedades; todeles mayolades nun sonen al son de bronze. El Ximielgar de passiones & ignorancia strema-se del Solmenar del progressu. Alçai-vos, andai, solo que pa crecer. Monstrai-mi de que parte andais diendo. Nun ha hi insurreiçon ma de cara. Qualquier outru elevador ye ruin. Todu passu violentu a tras ye tumultu; retroceder ye una vía da fheitho scontra la raça humana. Insurreiçon ye la furia de lo verdadeiro; les calçades que la insurreiçon incita lhancen la scintelha l Dreithu. Estes calçades nun deixen pal tumultu ma la suâ lhama. Danton contra Louis XVI ye la insurreiçon; Hebert contra Danton ye l tumultu.

Por tanto, si la insurreiçon, in ciertos casos, ye a ser, cumo diz Lafayette, el mas sagrahu de los deberes, el tumultu ye a se’l mas fatal de los attentahos.

Ha hi tamien daqué differencia na intensidá calórica; la insurreiçon ye mũîthes vezes vulcánica, el tumultu ye frequentemente fhöw de paya.

La revuölta, cumo dixiemus, da quando sta nel Poder. Polignac ye un tumultuosu; Camille Desmoulins ye un gubernante.

Da quando la insurreiçon ye ressurreiçon.

Siendo la soluçon de todo por voto universal un fheithu absolutamente modernu, & stando toda la historia anterior a esti fheithu, per quattro mil anhos, repleta de dreithu que se violou & del suffrimiento de los puöblros, cada periodu de la historia trahi cun sigo la protesta que y ye possible. So los Caesares, nun houbo insurreiçon, ma houbo Juvenalis.

El facit indignatio arremplaça a los Gracchos.

So los Caesares ha hi l exilio de Syene; ha hi tamien l home de los annales.

Nós nun fhalamus del immensu exilio de Pathmos que, elhi tamien, agobia l mundo real cun una protesta n nome del mundo ideal, torna la vision una enorme sátyra & lhança n riba de Roma-Nínive, Roma, Babilonia, in Roma-Sodoma, la reverberaçon extravagante del Apocalýpsis.

Xhuan na suâ penha ye sphinxe nel sou pedestal; nun se ye quien a comprehendelu; ye xhudíu & sta n hebreo; non obstante l home que scribe los annales ye lhatin; digamus-lo meyor, ye romanu.

Cumo los Nerones reynen a la maneira negra, tienen de pintase de la mesma maneira. El trabayu a scoplro solo sería pállidu; ye necessario al lhabrar vertiyi una prosa concentrada que taraçe.

Los déspotas anden por daqué motivu n dientro de los pensadores. Pallabra incadenada, pallabra terrible. El scriptor doblra & triplica l sou stylu al se’l silencio impuösto por un amu ou puöblru. D’esti silencio sal una cierta plenitude mysteriosa que filtra & se xhela insolente n pensamiento. La compression na historia produz brevidá nel historiador. La solidez granítica de tala prosa célebre nun ye ma una reducçon fheitha pol tyrannu.

La tyrannía fhuörça al scriptor a ingurria’ los diámetros, que son augmentos de fhuörça. El periodu ciceronianu, mal a penes sufficiente n Verrès, diminuiría a Calígula. Ménos statura na phrase, mas intensidá nel tiru. Tacitus piensa a braçu curtiu.

La honestidá d’un gran coraçon, condensada na xhusticia & no verdadeiro, fulmina.

A propósito, ha-se notar que Tacitus nun anda historicamente sobrepuöstu a Caesar. Les Tiberíades stan-y reservades. Caesar & Tacitus son dous phenómenos sucessivos de los que la xhunctura ente si paeç mysteriosamente evitada por daquien que, dientro de la puösta n scena de los sieglos, rieglra les intrades & les salides. Caesar ye grande, Tacitus ye grande; Dîous salva esses duês magnitudes, nun se mancando una scontra la outra. El xhusticieiru, attaccando a Caesar, podría attaccar por de mas & ser inxhustu. Dîous nun quier. Les grandes gerres d’ África & d’ Hispanya, los piratas de Cilicia destruitsos, la civilizaçon introduzida n Gallia, in Bretanya, n Allemania, toda essa gloria cubre l Rubicon. Ha hi una specie de delicadeza de la xhusticia divina, duldando soltar per riba l usurpador illustre al historiador formidable, tornando Caesar por Tacitus, & a communya cun circumstancies attenuantes pal eminente.

Reconhocidamente, el despotismo continúa siendo despotismo, mesmo sol déspota eminente. Ha hi corrupçon so los tyrannos illustres, sí q’ansí la morrinha moral ye inda mas fhedionda so los tyrannos infames. N estos reynos, nada vela la indecencia; & los fhaedores d’exemplos, tanto Tacitus cumo Juvenalis, apanden mas proveithosamente, in presencia de la raça humana, esta ignominia sin réplica.

Roma siente-se peyor so Vitellius que so Sylla. So Claudius & Domitianus, ha hi una deformidá de maldá correspondiente a la feura l tyrannu. La vilhanía los sclravos ye un productu directu l déspota; un miasma exhala-se d’aquelhes consciencies podres u l amu se speya; les auctoridahes públiques son immundes; los coraçones son pequenhos, les consciencies son planes, les almes son insectos; esto ye ansí so Caracalla, esto ye ansí so Commodus, esto ye ansí so Heliogabalus ente que la única cousa que sal del Senahu Romanu so Caesar ye l fhedor de fhiezes peculiares de zones d’ágila.

D’ende la appariçon, apparentemente seruönda, de Tacitus & Juvenalis; & ye a la hora de la evidencia u l manifestante appaeç.

Pero Juvenalis & Tacitus, ansí cumo Isaias nos tiempos bíblicos, cumo Dante n medioevo, son l home; revuölta & insurreiçon ye la balasma, da quando errada, da quando cierta.

Nos casos mas extensos, el tumultu wönya d’un fheithu material; la insurreiçon ye siempre un phenómeno moral. El tumultu ye Masaniello; la insurreiçon ye Spartacus. La insurreiçon fhai fronteira cul spíritu, el tumultu cul stómagu. Gaster irritou-se; cun todo Gaster, ciertamente, nun se tracamundia siempre. Nes questiones de fhame, el tumultu, Buzançais, por exemplo, tien un punctu partida verdadeiru, pathéticu & xhustu. Ente tanto continua siendo tumultu. Por? Ye que, stando bien no final, continua tracamundiando-se na fhorma. Magar feroz, magar correcto, violento, magar fhuörte, attaccou aleatoriamente; andaba cumo elephante ciegu, stragando-lo; deixou a tras cadáveres de vieyos, muyeres & nenhos; derramou, sin saber por que, sangre de xhente inoffensivo & innocente. Alimenta’l puöblru ye un bon obiectivu, massacralo ye un mal cammin.

Todeles protestes armades, quantos & mas les mas lícites, ta l díe 10 d’agosto, ta l díe 14 de xhulio, intamen cul mesmu problema. Inantea lhiberase l Dreithu, ha hi tumultu & spuma. Al intamu, la insurreiçon ye tumultuosa, ansí cumo l rîo ye galgon. Ordinariamente, lheva a esti oceano: revoluçon. Da quando, non obstante, provenientes de los altos montes que dominen l horizonte moral, xhusticia, sapiencia, razon, dreithu, eguada cun la mas pura nieve del ideal, lhöw de vagay mũîtho baltiando de penha n penha, de puöis de speya’l cielo na suâ transparencia & d’ampliase por cientos d’affluentes cun l appariencia mayestática l triumphu, de repente la insurrecçon pierde-se n una lhamarga burguesa, cumo l Rhin n una trieme.

Todo esso passou, el futuro ye differente. El voto universal ye admirable na medida n que slíe l tumultu nel sou principio &, al da’l voto a la insurreiçon, tira l arma. La disappariçon de les gerres, de les gerres de strada & de les gerres de fronteira ye l inevitable progressu. Fhuer lo que fhuer wöy, la paz será manyana.

Pa de tras, insurreiçon, tumultu, lo que fhai a la primeira differir de la segunda, el burges, propriamente ditho, conhoç pouco d’essos matizes. Pante elhi todo ye sediçon, rebellion pura & simple, revuölta del dogu contra l amu, pruöba de mordida que tien de ser castigada cun la cadena & el canil, lhadridu, ganyidu; ta l díe n que la cabeça l perru, ampliada de repente, se sbozze vagamente nes solumbres in frente a un lheon.

Intos el burges glraya: Viva l puöblru!

Esta explicaçon dada, que ye pa la historia l movemiento de xhunho 1832? ye un tumultu?

Ye una insurreiçon?

Ye una insurreiçon.

Esso podría passanos a nós, n esta scena d’un eventu terrible, diziendo, da quando, tumultu, ma solo describiendo la superficie de los fheithos, & inda caltene’l stremase ente fhorma tumultu & fhundu insurreiçon.

Essi movemiento de 1832 tuvo, na suâ rauda bastida & na suâ extincçon lúgubre, tanta grandor que mesmamente aquelhos que mal ven n elho a pena tumultu, nun tsarren d’elho sin respeitu. Pante elhos, ye cumo un remaneciente de 1830. Les phantasíes excitades, dizen, nun s’apaciguen n un díe. Una revoluçon nun se taya. Siempre tien delhes ondulaçones inantea arrevenir al stado de paz cumo monte baxando ta la tyaneira. Nun ha hi Alpes sin Jura, nin Pyrineus sin Asturies.

Fhonte:

http://groupugo.div.jussieu.fr/miserables/consultation/Final/Final_04,10.htm#m041002

Deixar ua Respuosta

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Demudar )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Demudar )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Demudar )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Demudar )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.